دانلود پایان نامه و مقاله کارشناسی ارشد
دانلود پایان نامه و مقاله کارشناسی ارشد- متن کامل - همه رشته هادانلود پایان نامه و مقاله کارشناسی ارشد
دانلود پایان نامه و مقاله کارشناسی ارشد- متن کامل - همه رشته هادانشگاه قم دانشکده الهیات و معارف اسلامی پایان نامه کارشناسی ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامی
2-5-8-7. انتقاد غزالی به ابنسینا در بحث معاد جسمانی…………………………………………………. 100
2-5-8-8. تناقض اصل علیّت با صانع و فاعل بودن خداوند……………………………………………….. 100
2-5-8-9. قاعدهی الواحد مسألهی دیگر مورد اختلاف غزالی و ابنسینا………………………….. 101
2-5-9. انسجام یا عدم انسجام آرای غزالی دربارهی علیّت… 101
2-5-9-1. دیدگاه اول؛ دیدگاه جانبدارانه……………………………………………………………………………… 102
2-5-9-2. دیدگاه دوم؛ پذیرش عدم انسجام آرای غزالی دربارهی علیّت…………………………… 104
2-5-9-3. داوری دربارهی دو نظریهی فوق………………………………………………………………………….. 104
2-5-9-3-1. تقریر نظام فیض توسط غزالی………………………………………………………………………… 106
فصل سوم: دیدگاه ابنرشد دربارهی علیّت…. 111
3-1. معرفی اجمالی ابنرشد…………………………………………………………………………………………………………… 112
3-1-1. زندگینامه. 112
3-1-2. آثار و آرا 114
3-1-3. فلسفهی ابنرشد، تحت تأثیر ارسطو. 115
3-2. رویارویی ابنرشد و غزالی………………………………………………………………………………………………………. 117
3-2-1. ویرانسازی غزالی و کتاب وی.. 117
3-2-2. تکفیر فلاسفه توسط غزالی و جواب ابنرشد. 118
3-3. علیّت از نظر ابنرشد………………………………………………………………………………………………………………. 119
3-3-1. مروری اجمالی بر مسألهی هفدهم تهافت التهافت… 120
3-3-2. ابنرشد و رابطهی ضروری بین علّت و معلول.. 122
3-3-3. نقدهای ابنرشد به غزالی.. 124
3-3-3-1. علیّت و اثبات خداوند…………………………………………………………………………………………… 124
3-3-3-2. علیّت و سنت الهی در جهان……………………………………………………………………………….. 125
3-3-3-3. علیّت و حکمت الهی…………………………………………………………………………………………….. 126
3-3-3-4. علیّت و شناخت خدا……………………………………………………………………………………………. 128
3-3-3-5. علیّت و عقل………………………………………………………………………………………………………….. 129
3-3-3-6. علیّت و علم حقیقی (حد و برهان) …………………………………………………………………….. 130
3-3-3-7. نفی قول به عادت…………………………………………………………………………………………………. 132
3-3-3-8. علیّت و تمایز اشیاء از یکدیگر……………………………………………………………………………… 135
3-3-3-9. مجهول بالطبع ماندن اشیاء………………………………………………………………………………….. 135
3-3-3-10. علیّت و نفی اتفاق………………………………………………………………………………………………. 136
3-3-3-11. نفی علیّت، ایجاد شکّاکیت………………………………………………………………………………… 138
3-3-3-12. انتقاد ابنرشد نسبت به پاسخ غزالی………………………………………………………………… 140
3-3-4. معجزه از نظر ابنرشد. 141
3-3-5. انتقادهای ابنرشد از ابنسینا و بازگشت او به فلسفهی ارسطو. 143
3-3-5-1. نفی قاعدهی الواحد و صدور عقلها توسط ابنرشد…………………………………………… 146
3-3-5-2. انتقاد ابنرشد از نظریهی «فیض» یا «صدور»…………………………………………………… 151
3-3-5-2-1. نظر ابنرشد دربارهی علّت کثرت در جهان هستی……………………………………….. 155
3-3-5-3. منشاء پیدایش جهان……………………………………………………………………………………………. 156
3-3-5-4. جماد را نیز میتوان فاعل نامید…………………………………………………………………………… 158
3-3-5-5. تقسیم علّت فاعلی………………………………………………………………………………………………… 158
3-3-5-6. تعریف فاعل [علت فاعلی] …………………………………………………………………………………… 158
3-3-5-7. معلول در چه چیزی به علّت نیازمند است؟………………………………………………………. 159
3-3-5-8. تأخر معلول از علّت………………………………………………………………………………………………. 162
3-3-5-9. نیاز هر متحرکی به محرک، یک اصل یقینی و عام نیست……………………………….. 162
3-3-5-10. تأثیر حقیقی علل و عوامل مادی………………………………………………………………………. 163
3-3-5-11. نقش علل فاعل الاهی………………………………………………………………………………………… 164
3-3-5-12. امکان که زمینه ساز ایجاد است یک حقیقت عینی است………………………………. 164
فصل چهارم: تحلیل نظرات غزالی و ابنرشد و نتیجهگیری…………………………………………………….. 166
4-1. تحلیل نظرات غزالی و ابنرشد………………………………………………………………………………………………. 167
4-1-1. اصل علیّت عامه…………………………………………………………………………………………………………………. 167
4-1-1-1. تحلیل نظرات غزالی.. 167
4-1-1-2. تحلیل نظرات ابنرشد. 168
4-1-2. اصل ضرورت علّی و معلولی………………………………………………………………………………………………. 169
4-1-2-1. تحلیل نظرات غزالی.. 169
4-1-2-1-1. نقد نظریهی عادت غزالی…………………………………………………………………………………. 172
4-1-2-2. تحلیل نظرات ابنرشد. 174
4-1-3. اصل سنخیّت میان علّت و معلول…………………………………………………………………………………….. 174
4-1-4. معجزه و علیّت……………………………………………………………………………………………………………………. 174
4-1-4-1. تحلیل نظرات غزالی.. 175
4-1-4-2. تحلیل نظرات ابنرشد. 176
4-1-5. تعریف فاعل………………………………………………………………………………………………………………………… 177
4-1-5-1. تحلیل نظرات غزالی.. 177
4-1-5-2. تحلیل نظرات ابنرشد. 178
4-1-6. قاعدهی الواحد……………………………………………………………………………………………………………………. 178
4-1-6-1. تحلیل نظرات غزالی.. 178
4-1-6-2. تحلیل نظرات ابنرشد. 179
4-1-7. ملاک نیاز معلول به علّت…………………………………………………………………………………………………… 180
4-1-7-1. تحلیل نظرات غزالی.. 180
4-1-7-2. تحلیل نظرات ابنرشد. 181
4-1-8. حدوث و قدم عالم……………………………………………………………………………………………………………… 183
4-1-8-1. تحلیل نظر غزالی در بحث حدوث و قدم عالم.. 183
4-1-8-2. تحلیل نظر ابنرشد در بحث حدوث و قدم عالم.. 184
4-1-9. جدال غزالی و ابنرشد با ابنسینا…………………………………………………………………………………….. 186
4-1-9-1. تحلیل جدال غزالی با ابنسینا 186
4-1-9-2. تحلیل جدال ابنرشد با ابنسینا 188
4-2. اشتراک نظرات غزالی و ابنرشد……………………………………………………………………………………………. 189
4-2-1. انتقاد به ابنسینا 189
4-2-2. عدم تبیین مناسب از ارتباط معجزه و علیّت… 190
4-2-3. رد قاعدهی الواحد. 190
4-2-4. اثبات علیّت در رابطهی بین خداوند و معلولات… 190
4-3. اختلاف نظرات غزالی و ابنرشد……………………………………………………………………………………………. 190
4-3-1. اصل علیّت عامه. 190
4-3-2. ضرورت علّی و معلولی.. 191
4-3-3. سنخیّت علّت و معلول.. 191
4-3-4. تعریف فاعل.. 191
4-3-5. ملاک نیاز معلول به علّت… 191
4-3-6. قدم زمانی عالم.. 191
4-3-7. رابطهی ضرورت علّی و صانع بودن خدا 191
4-3-8. ابنرشدِ ذات گرا و غزالیِ نومینالیست… 192
4-4. خاتمه؛ داوری در جدال غزالی و ابنرشد در بحث علیّت و فروع آن…………………………………. 193
4-4-1. داوری میان غزالی و ابنرشد در بحث علیّت عامه. 193
4-4-2. داوری میان غزالی و ابنرشد در بحث ضرورت علّی و معلولی.. 193
4-4-3. داوری میان غزالی و ابنرشد در بحث معجزه 193
این مطلب را هم بخوانید :
4-4-4. داوری میان غزالی و ابنرشد در تعریف فاعل.. 194
4-4-5. داوری میان غزالی و ابنرشد در بحث قاعدهی الواحد. 194
4-4-6. داوری میان غزالی و ابنرشد در بحث ملاک نیاز معلول به علّت… 194
4-4-7. داوری میان غزالی و ابنرشد در بحث حدوث و قدم عالم.. 194
4-4-8. داوری میان غزالی و ابنرشد در جدال با ابنسینا 195
4-4-9. نتیجهی کلی پژوهش…. 195
4-4-10. یافتههای پژوهش و آزمون فرضیهها………………………………………………………………………… 197
فهرست منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………………………….. 201
مقدمه
1. بیان مسأله
از مشترکات هر نظام فلسفی بحث از علّت و معلول است، که هر فیلسوفی بسته به مبانی خود به بحث و بررسی در این موضوع میپردازد. این قاعده و لوازم آن در طول تاریخ از سوی فلاسفه و متفکرین گوناگون مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. نقش بحث علیّت در علوم مختلف و فلسفه به حدی است که میتوان گفت مبنای تمام علوم طبیعی و حتی دینی در این اصل باشد. اهمیت بحث علیّت تا جایی است که ارسطو، فلسفه را به علم العلل تعریف کرده است. اولین منکران علیّت را هم میتوان سوفسطاییان دانست. هیوم هم در عالم فلسفهی غرب منکر این اصل شده است. در عالم اسلام نیز رویکردهای متفاوتی در قبال این اصل اتخاذ شده است؛ از یک سو فلاسفهی مسلمان با اثبات و قبول اصل علیّت و ضرورت علّی و معلولی، که مفاد اصلی این قاعده تلازم ضروری میان علّت و معلول است، نظام فلسفی خود را تبیین کردهاند، و از سوی دیگر چهرههای شاخصی همچون بزرگان اشاعره مانند ابوحامد محمد غزالی و فخررازی، به مخالفت با این اصل پرداختهاند.
محور اصلی این پژوهش نقد، بررسی و تبیین مقایسهای نظریات محمد بن احمد بن رشد اندلسی معروف به ابنرشد، از فلاسفهی مسلمان قرن ششم هجری، به عنوان چهرهای که رویکردی مشائی دارد و یکی از بزرگان اشاعره یعنی ابوحامد محمد غزالی معروف به امام محمد غزالی با تأکید بر نقدهای غزالی بر ابنسینا در بحث علیّت و لوازم آن است، که در راستای نیل به این هدف ابتدا به ذکر کلیاتی از مفهوم علّت و معلول پرداخته و سپس به تببین جنبههای مخالفت غزالی با علیّت و نظرات وی در این باب پرداختهایم. برای درک بهتر نظرات غزالی بررسی نظرات ابنسینا نیز ضروری مینمود که برای دریافت نظرات ابنسینا سعی شده است که فصل اول این پژوهش یعنی کلیات بر اساس نظرات ابنسینا باشد. در آخر نیز نظرات و دفاعیات ابنرشد را در بحث علیّت مطرح کرده و در پایان نتیجهگیری از این جدال ارائه کردهایم. اما چرا غزالی و ابنرشد؟
غزالی یکی از بزرگترین متکلمان اشعری است که هم در تبیین و تفسیر نظریهی «عادتالله» اشاعره بیشترین نقش را داشته و هم در نقد آرای فلاسفه دربارهی علیّت، بالاخص عنصر ضرورت علّی بیشترین تلاش را کرده است. در تبیین نظریهی اشاعره دربارهی علیّت، همهی متکلمان اشعری بعد از غزالی، بدون شک وامدار او هستند. اگر نگوییم مهمترین نقدها را به علیّت در طول تاریخ غزالی انجام داده است، بیتردید یکی از مهمترین متفکرینی است که به این موضوع وارد شده و با نقدهای خود سعی در فرو ریختن بنیان فلسفهی مشاء داشته است. ابنرشد نیز در مقام فیلسوفی ارسطویی و مسلمان در تهافتالتهافت با چالشهای غزالی روبرو میشود و به جهت دفاع از آرای فلاسفه تبیین خود را از علیّت فلسفی ارائه داده است. به نظر میرسد بررسی نظرات این دو متفکر پیرامون مسألهی علیّت و فروع آن، گامی مهم در تبیین این مسأله باشد. امید است که بتوانیم در این پژوهش، گامی هر چند کوچک در راستای این هدف برداریم.
2. اهمیت موضوع
اصل علیّت به عنوان یک اصل کلّی و عام، مورد استناد همهی علومی است که دربارهی موضوعات حقیقی بحث میکند. از سوی دیگر کلّیت و قطعیّت هر قانون علمی، مرهون قوانین عقلی و فلسفی علیّت است و بدون آنها نمیتوان هیچ قانون کلّی و قطعی در هیچ علمی به اثبات رسانید.[1]
برای درک بهتر اهمیت مبحث علیّت به موارد ذیل میتوان اشاره کرد:
الف) علیّت و اثبات حقایق عینی
اثبات وجود حقیقی اشیاء عینی و خارج از نفس، مرهون اصل علیّت است و بدون آن راهی برای اثبات حقایق عینی باقی نمیماند. همچنین اثبات مطابقت ادراکات با اشیاء خارجی نیازمند به قوانین فرعی علیّت است.
توضیح اینکه تصدیق واقع عینی جهان هستی، اگر چه امری قطعی و ضروری است و نیازمند به دلیل نیست، اما این تصدیق ضروری فقط به وجود اجمالی جهان هستی نظر دارد. اینکه هر احساسی، واقعیت عینی دارد، از راه ضرورت حاصل نمیشود، لذا باید آن را اثبات نمود. اگر علیّت و نظام علّی و معلولی را نپذیریم اثبات چنین امری ممکن نیست؛ زیرا صورتهایی که در ذهن تحت شرایط خاصی پدید میآیند، ثابت
دانشگاه قم دانشکده الهیّات و معارف اسلامی پایان نامه دوره کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی عنوان:
3-3-4-2 آیاتی که دلالت بر مهیاشدن بهشت وجهنم دارد. 107
3-3-4- 3آیات وروایات دال بر رؤیت بهشت وجهنم در دنیا 108
3-3-4-4 احاطه جهنم به کافران. 109
3-3-4-5آیاتی که مالکیت مؤمنین را بر بهشت ثابت می کند. 111
3-3-4-6 روایات دالّ بر تشکیل کنونی بهشت وجهنم از اعمال انسان ها 111
فصل چهارم: جلوه های نعمت های بهشت و عذاب های جهنم. 114
4-1 نعمت های بهشتی.. 115
4-1-1خدمتگزاران بهشتی.. 115
4-1-2 ظروف بهشتی.. 118
4-1-3 لباسها و زیورهای بهشتی.. 119
4-1-3-1 لباس هایی از سندس واستبرق.. 119
4-1-3-2 دستبندهایی از طلا، نقره ومروارید. 120
4-1-4 همسران بهشتی.. 120
4-1-4- 1پاک و پاکیزه 121
4-1-4-2 فراخ چشم. 122
4-1-4-3 تنها دلباخته ی همسران خویش و هم سن وسال. 122
4-1-4-4 همچون مروارید در صدف ویاقوت ومرجان. 124
4-1-5 مشروبات بهشتی.. 128
4-1-5-1شراب های طهور وغیر مسکروعاری از تباهی.. 128
4-1-5-2آب حیات… 130
4-1-6 نهرهای بهشتی.. 132
4-1-7 خوردنیهای بهشتی.. 134
4-1-7-1 میوه های فراوان. 134
4-1-7-2میوه های دائمی.. 136
4-1-7-3 درخت سدر. 137
4-1-7-4گوشت های بهشتی.. 139
4-1-8تختها و فرشها 140
4-1-8-1 تخت ها ی رو به روی هم. 140
4-1-8-2 تخت هایی زربا فت… 142
4-1-8-3 تخت ها وفرش هایی بلند مرتبه. 142
4-1-9 سلام وامنیت… 144
4-1-10 مقام رضوان الهی.. 148
4-1-11 خلود در نعمت ها ولذت ها 154
4-2 عذابهای جهنم. 155
4-2-1خوردنی های جهنم. 156
4-2-1-1ضریع. 156
4-2-1-2غذای گلوگیر. 157
4-2-1-3غسلین.. 157
4-2-1-4حمیم و غساق دو نوشایه جهنمی.. 158
4-2-1-5 درخت زقّوم. 160
4-2-2 غل و زنجیر دوزخیان. 165
4- 2- 3 لباس های دوزخیان. 168
4-2-3-1 لباس های آتشین.. 168
4-2-3-2پیراهن های آتش زا (قطران) 168
4-2-4 گرزهای آتشین.. 169
این مطلب را هم بخوانید :
4-2-5 سایه هایی از دود و آتش… 170
4-2-6 بادهای گرم و سوزان. 172
4-2-7 تبدیل پوست انسان بعد از سوخته شدن آن در آتش دوزخ.. 174
4-2-8 سوختن درون انسان به وسیله آتش جهنم. 177
4-2-9 دشمنی وخصومت… 180
4-2-10 خلود در عذاب… 181
نتیجه گیری.. 185
فهرست منابع. 189
الف- فهرست منابع فارسی: 189
ب- فهرست منابع عربی: 192
ج- فهرست مقالات… 197
دانشگاه قم دانشکده الهیات پایان نامه دوره کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی
فصل سوم : بررسی مثل از دیدگاه ابن سینا
بخش اول : ابن سینا و مثل افلاطونی
1.1.3- مثل افلاطونی از دیدگاه ابن سینا ………………………………………………………………………………….. 70
2.1.3- اتحاد فرد مجرد و مادی در ماهیت ………………………………………………………………………………… 76
3.1.3- تداخل متبانیات ………………………………………………………………………………………………………………. 80
4.1.3- تشکیک بین فرد مادی و فرد مجرد …………………………………………………………………………….. 85
5.1.3- انتقاد بر دیدگاه ابن سینا پیرامون مثل افلاطونی…………………………………………………………… 90
فصل چهارم : بررسی مثل از دیدگاه صدرالمتألهین
بخش اول- دیدگاه صدرالمتألهین در تحقیق و ثبوت صور و مثل افلاطونی
1.1.4- صدرالمتألهین و مثل …………………………………………………………………………………………………….. 95
2.1.4- نقد تأویلات بعضی از حکما ……………………………………………………………………………………………. 97
3.1.4- قیاس افراد عالم ناسوت با مثل نوریه …………………………………………………………………………….. 102
4.1.4- دلایل سه گانه مشرقیه…………………………………………………………………………………………………….. 103
5.1.4- نتایج برهان ………………………………………………………………………………………………………………………. 108
بخش دوم- نقد و بررسی دیدگاه صدرالمتألهین
1.2.4- اثبات وجود حرکت …………………………………………………………………………………………………………. 112
فصل پنجم : استنتاج و استنباط
بخش اول- نتیجه گیری
نتیجه گیری …………………………………………………………………………………………………………………………………. 124
این مطلب را هم بخوانید :
فهرست منابع و مأخذ…………………………………………………………………………………………………………………….. 126
چکیده انگلیسی……………………………………………………………………………………………………………………………… 000
دانشگاه فردوسی مشهد دانشکده الهیات و معارف اسلامی(شهید مطهری) پایاننامه کارشناسی ارشد رشته فلسفه غرب
3-1-2-6. نقد سکولاریسم. 160
4-1-2-6. نقد انسانشناسی وظیفهگرا 161
5-1-2-6. نقد کثرتگرایی.. 166
6-1-2-6. نقد نسبیتگرایی معرفتشناختی.. 169
7-1-2-6. نقد پراگماتیسم. 172
8-1-2-6. قرارداد اجتماعی.. 172
2-2-6. انتقادهای ناظر بر محتوای راولز. 175
1-2-2-6. بیتوجّهی به فلسفهی اخلاق.. 175
2-2-2-6. وضعیت اصیل.. 175
3-2-2-6. بیتوجّهی به معیارهای عدالتپژوهی.. 176
4-2-2-6. پردهی بیخبری.. 177
5-2-2-6. فرضی بودن وضع نخستین و اشکالات آن. 177
6-2-2-6. پارادوکس در تصور پیشین «خیر» و سعادت… 181
7-2-2-6. عدم توجّه به تلقیهای دیگر از «خیر» 182
8-2-2-6. اصول عدالت: آزادی، تمایز. 182
9-2-2-6. اقتضای ظالمانهی اصل دوم. 183
10-2-2-6. نسبیت عدالت و معیارناپذیری مطلق آن. 184
11-2-2-6. ایدئولوژیک و جانبدارانه و بومی بودن نظریهی راولز. 185
12-2-2-6. فقدان نوآوری.. 186
13-2-2-6. فقدان انسجام و شفافیت لازم و ابهام و تفسیرپذیری زیاد نظریه. 187
14-2-2-6. خنثا و تهی بودن عدالت در نظریهی راولز. 188
15-2-2-6. معطوف بودن به پوچی و پوچگرایی.. 189
16-2-2-6. عدم توجّه به بسیاری از تلقیهای دیگر از عدالت… 190
17-2-2-6. تردیدپذیر بودنِ ضدیت با فایدهانگاری.. 190
18-2-2-6. نگاه غیرساختاری و انتزاعی به عدالت اجتماعی.. 191
خاتمه
علل توجّه صاحبنظران به دستآورد راولز. 193
منابع: 199
کتابنامه فارسی: 199
مقالات: 201
منابع انگلیسی: 203
منابع اینترنتی: 204
پیشگفتار
حال و هوای ماه رمضان و تشنگی و گرمای تابستان سال هشتاد و هشت، یکی از ماندگارترین خاطرات مرا رقم زد، طرح ضیافت، طرحی آموزشی-تبلیغی در دانشگاه فردوسی. بنا بود برای دانشجویان، درس جنگ نرم را تدریس کنم، بگذریم از حال و هوای آن روزها و ماجرای انتخابات و حساسیتها و سر و صداهایی که بود و گذشت و… کمابیش بهخیر گذشت.
دربارهی موضوعی که قرار بود برای دانشجویان تدریس کنم کم و بیش اندوختهای داشتم، اما روزها، روزهایی بود که هر سری و صدایی بوی سیاست میداد، و نه سیاست به معنای مقدسی که میشناسیم، حال شاید بتوانی تصور کنی عبارت «جنگ نرم» آن هم در فضای هیجانزدهی دانشگاه با دانشجویان چه میکرد و با من چه میکرد.
پس هرچه که از کتب علمی و فلسفی و دینی در این زمینه به دستم میرسید میخواندم. لازمهی این مطالعات آشنایی با مکتبهای مختلفی بود که به نوعی در حوزههای علم و فرهنگ ما ورود پیدا کردهاست. و از آنجا که من هیچگاه امکان تحقّق تحقیقات بدون پیشفرض را باور نداشتم، عمدهی این مکتبها را با عینک یک طلبهی مسلمان ایرانی خواندم. هابرماس، هانتینگتون، پوپر، هایک، مکینتایر، نوزیک، راولز و… از جمله شخصیتهایی هستند که در خصوص نظریّاتشان مطالعه کردم. همچنین سعی داشتم با نظریّات مربوط به دین، اخلاق و سیاست در فلسفه بیشتر آشنا شوم.
گرچه پیشتر – به دلایل کاملا شخصی- مایل بودم موضوع پایاننامه را مرتبط با فلسفهی ذهن انتخاب کنم، لکن اساتیدی چون استاد کهنسال و استاد حقّی پیشنهاد کردند که موضوع را مرتبط با دغدغههای جاری و ساری در حوزهی مطالعاتی خودم بردارم، بیدرنگ پذیرفتم و به پیشنهاد یکی از اساتید روحانی، «راولز» را انتخاب کردم. با آنکه میدانستم کار دشوار است و دربارهی او تا کنون بیش از دو-سه کتاب ترجمه نشده.
دو سال طول کشید تا این نوشته آنگونه شود که میخواهم، اما سرانجام شد.
موانعی که گذشت
- عدم دسترسی به منابع درجهی یک
بیشتر کتابهایی که مورد نیازم بود در دسترس یا نبود، یا نیافتم. آثار بزرگانی چون ساندل، نوزیک، گری، مکینتایر، جوزف رز، برایان باری و…
زمانیکه از احمد واعظی در این راستا کمک خواستم، فرمودند که کتابشان را در کمبریج نوشتهاند، و از منابعی که در ایران میتوان یافت اطلاعی ندارند. لذا ناچار بودم این کتابها را در فضای مجازی جستوجو و دانلود کنم. سختتر آنجا بود که در جستوجوی نامی، همنامی پرآوازهتر یافت میشد، چونانکه دربارهی جان گری پیش آمد، و این مسأله کار را بیشتر دشوار میکرد.
- ترجمهی نامناسب برخی آثار
متأسفانه پس از مدّتها انتظار و پس از آنکه برخی از آثار راولز ترجمه شد، دیدیم که ترجمه مناسب نیست و حتّا گاه، به متن اصلی وفادار نبودهاست، همچون قانون مردمان که اعتراض دکتر ملکیان را نیز برانگیخت.
اینک پس از مطالعهی بیش از پنجاه منبع، اعم از فارسی و انگلیسی، کتاب و مقاله، حقیقی و مجازی (اینترنتی)، حاصل این مطالعات را تقدیم اساتید و دانشجویان و حکمتپویانی میکنم که دل در گرو دانستن دارند.
از ویژگیهای این نوشته نسبت به نوشتههای مشابه، وجود مباحثی است که پیش از این شاید کمتر به آن اشاره شده. مثل دقت نظر در نگاه پراگماتیستی راولز پسین، که حتّا نویسندهای همچون احمد واعظی نیز در کتابش اشارهای به این موضوع نداشتهاست.
همچنین تلاش کردم که در جمع آوری نقدهای مختلفی که دربارهی راولز موجود است همّتی در خور داشتهباشم. نویسنده مدّعی نیست که در این هدف غور کامل کردهاست، لکن بنده در حد توان آنچه در منابع بود گردآوری کردم و در فصل پنجم کتاب آوردهام.
به هر حال، نوشتهای که پیش روی شما است شامل یک مقدمه و شش فصل است. فصل نخست مفهومشناسی عدالت و عدالت سیاسی است که آغازهای برای ورود به بحث است. فصل دوم توصیف نظریهی جان راولز، فصل سوم و چهارم تبیین نظریه، فصل پنجم مربوط به نقدها و سرانجام فصل ششم تحلیل نظریه از نگاه نویسنده است.
این مطلب را هم بخوانید :
امیدوارم، آنچه خواندم و نوشتم، در ساحت ربوبی الله جلّ و علی مرضیّ باشد و منظور.
در پایان از اساتید بزرگواری که در این رهگذر همراهم بودند صمیمانه سپاسگزارم، و امیدوارم با مطالعه و راهنمایی موشکفانهی خود، بر غنای این کار بیافزایند.
مقدمه
الف- آشنایی با شخصیت و اندیشهی جان راولز
راولز کیست؟
جان بوردن راولز[1]، فیلسوف معاصر آمریکایی در سال ۱۹۲۱ در بالتیمور زاده شد و تحصیلات خود را در رشته فلسفه در دانشگاه پرینستون آغاز کرد. پس از تحصیل، مدّتی به تدریس در دانشگاه کرنل پرداخت و از سال ۶۷۹۱ به هاروارد رفت. او به سال ۲۰۰۲ در سنّ هشتادویک سالگی چشم از جهان فروبست. وی با رشد در سنّت فلسفهی تحلیلی و فضای علمی شدهی فلسفهی آمریکا، سعی کرد، پایههای فلسفهی سیاسی خود را تدوین نماید و با تأثیری که از آرای فیلسوفانی چون لاک، روسو و کانت گرفته بود، یکی از مهمترین نظریّات را دربارهی عدالت پیریزی کرد. راولز را یکی از بزرگترین فلاسفهی سیاسی قرن بیستم شناختهاند که توانسته با مبنا قراردادن اصول لیبرالیسم، به مهمترین دغدغهی آرمانهای ضدلیبرالیستی (یعنی بحث عدالت اجتماعی) بپردازد.
احاطه به دانش واندیشهی پیشینیان در قلمرو اخلاق، فلسفه، سیاست و تاریخ، تلاش مداوم و خستگیناپذیر علمی، نظم و انضباط شخصی، شخصیت فروتن و مهرورز، اندیشهی پویا، نثر فصیح و روشن، از جان راولز چهرهای برجسته، دیرپا و نامور در حوزهی فلسفهی دوران جدید ساختهاست؛ تاجاییکه در میان منتقدان راولز کسانی نیز یافت میشوند که این شهرت اقبال عمومی را دلیل بر وجود افکار بدیع و استدلالهای محکم در اندیشهی وی نمیدانند؛ برای مثال شاپیرو معتقد است که راولز فیلسوفی است که از امتیاز فرارفتن از مرزهای آکادمیک و تبدیل شدن به چهرهای مشهور و مردمی برخوردار بودهاست.[2]
تلاشهای علمی راولز
نظریهی عدالت جان راولز از مهمترین نظریات فلسفهی سیاسی در قرن بیستم بهشمار میرود. او در احیای فلسفهی سیاسی تأثیر فراوانی داشتهاست. جان راولز نظریهاش را دربارهی عدالت را نخستینبار در مقالهای در
دانشگاه قم دانشکده الهیات و معارف اسلامی پایان نامه دوره کارشناسی ارشد رشته فلسفه و کلام اسلامی – فلسفه ...
مسأله نهم : برهان صدیقین…………………………………………………………………………………………….. 100
نمط پنجم: صنع و ابداع
مسأله اول: علت نیاز به مؤثر امکان است نه حدوث………………………………………………………. 102
1-1. دلائل قائلین به قدم عالم………………………………………………………………………………….. 102
مسأله دوم: هر حادثی مسبوق به زمانی است که ابتداء ندارد (زمان ازلی)…………………. 105
1-2. استدلال بر وجود زمان……………………………………………………………………………………… 105
2-2. اثبات زمان ازلی و حرکت ازلی………………………………………………………………………… 106
مسأله سوم: هر محدثی قبل از حدوثش، مسبوق به ماده ممکنه است……………………….. 107
1-3. اشکال فخر رازی بر ابن سینا…………………………………………………………………………… 107
مسأله چهارم: ازلی بودن مؤثریت واجب تعالی………………………………………………………………. 108
1-4. تبیین ازلی بودن مؤثریت واجب الوجود………………………………………………………….. 108
2-4. دوام فیض؛ از ازل تا ابد……………………………………………………………………………………. 110
3-4 قدیم بودن مؤثر و اثر……………………………………………………………………………………….. 111
مسأله پنجم: پندارها و هشدارها………………………………………………………………………………………. 112
1-5 گونه اول: بیان حدوث عالم……………………………………………………………………………….. 112
2-5 گونه دوم: بیان آغاز و ابتداء داشتن حرکات……………………………………………………. 112
مسأله ششم: از واحد غیر از واحد صادر نمیشود…………………………………………………………. 116
مسأله هفتم: تبیین حدوث ذاتی عالم……………………………………………………………………………. 116
نمط ششم: غایات و مبادی آن ها
بخش اول: غایات………………………………………………………………………………………………………………. 119
مساله اول: نفی غایت از فعل خداوند متعال…………………………………………………………….. 119
1-1- حسن فعل نمی تواند هدف غنی باشد…………………………………………………….. 120
2-1- راه حل نهایی : خداوند فاعل بالعنایه است………………………………………………. 120
مساله دوم: غایت حرکات سماوی………………………………………………………………………………. 121
1-2- غایت حرکت های افلاک، تشبه به عقول است……………………………………….. 121
2-2- سخن فخر رازی………………………………………………………………………………………….. 122
بخش دوم: عقول………………………………………………………………………………………………………………. 123
مسأله اول: راه اول برای اثبات عقول: کثرت عقول………………………………………………….. 123
1-1- نظر فخر رازی……………………………………………………………………………………………… 124
2-1- سخن فخر رازی در مورد تشبه نفس فلکی به عقول………………………………. 125
3-1- نصیحت حکیمانه………………………………………………………………………………………… 126
مسأله دوم: راه دوم برای اثبات عقول: حرکت های افلاک بینهایتاند………………….. 126
1-2. نیرو جسمانی نمی تواند مبدأ حرکت های بی نهایت شود………………………. 127
2-2. نظریه فخر رازی (اشکالات فخر رازی به ابن سینا)………………………………….. 129
3-2. مناقشه فخر رازی با ابن سینا و رفع یک تناقض………………………………………. 129
4-2. بطلان نظریه متحرک بالعرض بودن، محرک های افلاک………………………… 130
مسأله سوم: راه سوم برای اثبات عقول……………………………………………………………………… 131
1-3. معلول اول، عقل محض است……………………………………………………………………… 131
2-3. هر جسم کروی که به دور خود میچرخد، ویژگی خاصی دارد که مبدأ حرکتش شده است 131
مسأله چهارم: راه چهارم برای اثبات عقول……………………………………………………………….. 133
1-4. هیچ یک از کرات سماوی علت برای دیگری نیست…………………………………. 133
2-4. هیچ یک اجسام علت برای جسم دیگر نیست………………………………………….. 134
بخش سوم: ترتیب نظام هستی……………………………………………………………………………………….. 135
مساله اول: بیان مراتب وجود……………………………………………………………………………………… 135
مسأله دوم: تبیین نظام طولی عالم…………………………………………………………………………… 135
مساله سوم: دلائل فخر رازی در رد قاعده الواحد…………………………………………………….. 137
مساله چهارم: بیان کیفیت وجود عناصر……………………………………………………………………. 140
1-4. اشکال فخر رازی به ترتیب مذکور در عالم عنصری…………………………………. 140
نمط هفتم: تجرید
بخش اول : نفس………………………………………………………………………………………………………………. 143
مسأله اول: نفس غیر از بدن است…………………………………………………………………………….. 143
دلیل اول تجرد نفس ناطقه…………………………………………………………………………………… 143
دلیل دوم بر تجرد نفس ناطقه……………………………………………………………………………… 144
دلیل سوم بر تجرد نفس ناطقه…………………………………………………………………………….. 144
دلیل چهارم بر تجرد نفس ناطقه………………………………………………………………………….. 144
مساله دوم: بقاء نفس بعد از مرگ بدن……………………………………………………………………… 146
مسأله سوم: بطلان اتحاد نفس ناطقه با معقول خود و تبیین نظریه ارتسام صورتهای عقلی 147
بخش دوم : علم………………………………………………………………………………………………………………… 148
مسأله اول : تقسیم معقولات به فعلی و انفعالی……………………………………………………….. 148
مسأله دوم : احاطه علمی واجب الوجود به جمیع موجودات………………………………….. 149
مسأله سوم : مراتب ادراک…………………………………………………………………………………………. 149
مسأله چهارم : علم حق تعالی به جزئیات به نحو کلی است………………………………….. 150
1-4 تغییر علم با تغییر معلوم……………………………………………………………………………. 151
مسأله پنجم : علم عنایی……………………………………………………………………………………………. 152
بخش سوم : کیفیت دخول شر در قضای الهی………………………………………………………………. 152
1-5- درجات و مراتب نفوس…………………………………………………………………………………….. 153
2-5- عدم جواز رها کردن خیر بسیار به دارا بودن اندکی شر………………………………. 154
3-5- قضا و قدر و مساله کیفر………………………………………………………………………………….. 154
4-5- نظر فخر رازی در مورد قدر…………………………………………………………………………….. 155
فصل چهارم: عرفان
نمط هشتم: بهجت و سعادت
مسأله اول: لذتهای باطنی قویتر و شریفتر از لذتهای حسی و ظاهری هستند…… 158
مسأله دوم: تعریف لذت و رنج…………………………………………………………………………………………. 159
1-2. نسبی بودن خیر و شر………………………………………………………………………………………. 159
2-2. اشکال به تعریف لذت و پاسخ به آن……………………………………………………………….. 160
3-2. تعریف لذت به گونه ای که نقضی بر آن وارد نشود……………………………………….. 160
مسأله سوم : اثبات لذت عقلیه و اشرف بودن لذت عقلیه از لذت حسیه……………………. 161
1-3. اشکال به حصول لذت عقلیه و پاسخ از آن…………………………………………………….. 162
2-3. بیان نظریه فخر رازی بر مغایرت لذت و ادراک………………………………………………. 163
مسأله چهارم : نفس بعد از مرگ از ملکات نفسانی رنج می برد…………………………………… 163
مسأله پنجم : مراتب ارواح……………………………………………………………………………………………….. 164
1-5- نظریه فخر رازی درباره تکامل برزخی اشقیاء………………………………………………… 165
2-5- مراتب ارواح طبق عقل عملی………………………………………………………………………….. 166
مسأله ششم: کیفیت ابتهاج و لذت موجودات مجرد……………………………………………………… 166
نمط نهم: مقامات عارفان
نظر فخر رازی در مورد این نمط………………………………………………………………………………………169
مسأله اول : تعریف زاهد، عابد و عارف……………………………………………………………………………. 169
مسأله دوم : هدف عارف و غیر عارف از زهد و عبادت………………………………………………….. 169
1-2- هدف عارف تنها حق تعالی است……………………………………………………………………. 170
2-2- مشمول رحمت بودن طالب بهشت (عابد و زاهد)………………………………………….. 170
مسأله سوم : منازل و مراحل سلوک عارفان…………………………………………………………………… 171
1-3- مرحله اول : اراده……………………………………………………………………………………………… 171
2-3- مرحله دوم : ریاضت…………………………………………………………………………………………. 171
این مطلب را هم بخوانید :
3-3- مرحله سوم : وقت……………………………………………………………………………………………. 172
4-3- مرحله چهارم: توغّل…………………………………………………………………………………………. 173
5-3- مرحله پنجم: استیفاز……………………………………………………………………………………….. 173
6-3- مرحله ششم: انقلاب………………………………………………………………………………………… 173
7-3- مرحله هفتم: تغلغل………………………………………………………………………………………….. 173
8-3- مرحله هشتم: مشیّت……………………………………………………………………………………….. 174
9-3- مرحله نهم: تعریج…………………………………………………………………………………………….. 174
10-3- مرحله دهم: تردد…………………………………………………………………………………………… 174
11-3- مرحله یازدهم: وصول……………………………………………………………………………………. 174
مسأله چهارم : بیان درجات تزکیه………………………………………………………………………………….. 175
مسأله پنجم : هدف از تحصیل عرفان…………………………………………………………………………….. 175
مسأله ششم : آستان حضرت حق، دست یافتنی نیست………………………………………………. 176
نمط دهم: اسرار الآیات
مسأله اول: توانایی عارف بر ترک طولانی مدت غذا خوردن…………………………………………. 178
مسأله دوم: توانایی عارف بر انجام کارهای دشوار…………………………………………………………… 179
مسأله سوم: عارف از غیب خبر می دهد………………………………………………………………………… 179
مسأله چهارم: سبب خواب دیدن (رویا)………………………………………………………………………….. 180
1-4 تفاوت مشاهده ها در خواب و بیداری………………………………………………………………. 181
2-4 مشاهده عوالم غیبی در بیداری………………………………………………………………………… 182
3-4 اثری که از اتصال نفس به عقول مفارق حاصل میشود مختلف است…………. 184
مسأله پنجم: بعید نیست که عارف در طبایع و عناصر کارهای خارق العاده انجام دهد 185
نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………. 187
فهرست منابع و مآخذ……………………………………………………………………………………. 191
Abstract…………………………………………………………………………………………….. 195
مقدمه
یکی از منابع مهم و با ارزش فلسفه مشاء، کتاب اشارات و تنبیهات شیخ الرئیس ابو علی سینا است. بسیاری از فلاسفه، بر این کتاب شرح نوشته و بسیاری دیگر، استفاده های علمی برده اند. یکی از شرح های این کتاب، شرح فخر رازی است. فخر رازی، یکی از متکلمین بزرگ اشعری است. وی با اینکه در فلسفه بسیار قلم فرسایی کرده، اما رابطه خوشی با فلسفه ندارد، از این رو در شرح خود بر اشارات و تنبیهات، ایرادها و اشکال های فراوانی به ابن سینا می کند. چنانکه در کتاب اعتقادات فرق المسلمین و المشرکین می گوید: «خداوند به من توفیق داد کتاب هایی که در بردارنده ردّ فلاسفه است را بنویسم همچون کتاب نهایه العقول و مباحث مشرقیه و شرح اشارات و تنبیهات[1]». روی کرد فخر رازی در تمامی آثارش اعم از فلسفی، کلامی و تفسیری، یک رویکرد کلام اشعری است و نظرات کلامی وی در همه آثارش به روشنی نمایان است.
فخر رازی، به اهمیت کتاب اشارات و تنبیهات عنایت داشته است؛ از این رو در مورد این کتاب دو گونه کار کرده؛ اول آن که این کتاب را شرح نموده است که برخی اهل دقت، آن را «جرح» نامیده اند. دوم آن که این کتاب را تلخیص نموده و چکیده ای از آن ارائه کرده است. هر چند او در مقدمه خود بر کتاب لباب الاشارات و التنبیهات می گوید: من فقط چکیده اشارات و تنبیهات ابن سینا را ارائه می دهم و کاری به صحیح و فاسد آن ندارم، اما از آن روی که فخر رازی چنین روحیه ای ندارد در همه نمط های ده گانه بر کلام شیخ، ایراد گرفته و در بسیاری موارد، نظرات شخصی خویش را بیان نموده است. البته گفتی است که این اظهار نظرها، دوگونه است: در برخی موارد، با عبارت هایی هم چون «أنا اقول»، نظر خویش را بیان می دارد که در این موارد جداسازی نظر فخر رازی از نظر ابن سینا برای همه میسر است. اما در برخی موارد، فخر رازی نظر خویش را در قالب اشاره و تنبیه بیان می دارد؛ در این موارد جدا سازی نظر فخر رازی از نظر ابن سینا تنها بر خواننده زیرک و دارای شامه قوی فلسفی، امکان پذیر است. جداسازی نظرات فخر رازی از نظرات ابن